در حالی صدمین سال مشروطه راسپری می کنیم که هنوزبسیاری ازشعارهای صدر مشروطه برایمان به صورت آرمان و آرزو باقی مانده است وگویی قرار نیست پس از صد سال سیکل معیوب دموکراسی خواهی و عدالت طلبی در جایی متوقف شود و انسان براساس حقوق اولیه خود که حق انتخاب وآزادی بیان است زیست مدرن خود را به سرانجام برساند.

مشروطه را می توان خاستگاه تولد دولتهای شبه مدرن در ایران دانست .پس از سقوط سلسله قاجار به واسطه بیداری ایرانیان و درک فاصله ،میان آنچه در غرب به وقوع می پیوست وآنچه در ایران جاری وساری بود و همچنین گذراندن دوران اصلاحات امیرکبیر و آشنایی با مفاهیمی چون تجدد نیاز به تغییر در ایران بیش از گذشته احساس شد و این نیاز جان و مال بسیاری را طلب کرد که در تاریخ ایران زمین برای همیشه به یادگار خواهد ماند.

حرکت به سوی مدرنیته درگام نخست در مواجهه با ساختار متصلب استبداد شاهنشاهی قجری قرار داشت و در گام بعد دررودر رویی با سنتیانی که هر نوع نو شدن را به مثابه از دست رفتن شرع مقدس می پنداشتند که سر سلسله این نوع تفکررا می توان شیخ فضل الله نوری دانست.

تفکری که طی صد سال گذشته توانسته است توسط فرزندان خود ادامه یابد و مانع از ورود کامل ایران به تجدد و نوسازی شود.

با روی کار آمدن مشروطه اگر چه سازوکار نظام سیاسی در ایران به ظاهر نو شد اما آنچه تداوم یافت فرزند ناقص الخلقه ای بود که یک پا در سنت داشت و پای دیگر در مدرنیته که بازتولید این وضعیت را می توان هم در روشنفکران جستجو کرد وهم در روحانیت سنتی جامعه.

این نوشته سعی دارد تا با نگاهی به آرا و افکار روحانیت موثر در مشروطه، گذری بر آنچه طی این صد سا ل به وقوع پیوسته است داشته باشد.

علمای شیعه از طریق همکاری با شاهان صفوی حق جاری کردن ازدواج وطلاق ،انجام مراسم دفن،انجام کارهای فقهی ،اداره اوقاف،جمع آوری سهم امام و وجوه خیریه و...را به دست آورد.این فعالیتهای اجتمتعی توسط مجتهدان ،یعنی مطلع ترین روحانیان انجام می شد.مجتهدان غالبا نقش رهبری را در میان جماعات شیعی بر عهده داشتند.نهادی کردن اقتدار دینی بدون ایجاد یک هرم سلسله مراتب دینی میسر نبود.مراکز تعلیمی شیعه مثل اصفهان (در زمان صفویان )،قم ونجف(در زمان قاجارو پهلوی )و عتبات عالیات نمونه هایی از مشروعیت بخشی و نهادی کردن سلسله مراتب که به گفته وبر با سلطه و تفوق ارتباط دارد،توفق کلامی در میان روحانیان با ایجاد نهاد مرجع تقلید حل و فصل شد.مرجع تقلید صالح ترین مجتهدی است که مقلدان نظر او را راهنمای خود قرار می دهند.در قرن نوزدهم یک منصب عالی تر تاسیس شد که عبارت بود از مرجع تقلید تام (مرجعی که بر سایر مراجع و کل جماعت مرجعیت دارد).حتی فقها نیز به سهم خود می بایست تابع درجات مرجعیت و سلسله مراتب تفوق در جامعه شیعی باشند.هر چند که شیوه جا افتاده ای برای برگزیده شدن مرجع تقلید استقرار نیافت و در بسیاری از موارد بیش از چند مرجع تقلید وجود داشت ،اما این نکته مهم است که در میان شیعه ،برخلاف کلیسا ،چنان که امانت می گوید هیچ منصب نهادی شده وجود نداشت.

در جامعه ایران- مثل جامعه پیش از اسلام – نظام سیاسی همواره امری الهی و از جهتی نسبت به جامعه امری بیرونی محسوب شده است. از این رو ،منصب رهبران جامعه ،به عنوان نمایندگان خداوند مشروعیت دینی داشت.جدایی نظام اجتماعی از نظام سلسله مراتبی حاکم به عنوان یک نظام الهی شمرده می شد.فکر نظام غیر دینی یا عقلانی (سکولار) برای جامعه ،چنان که در غرب پیدا شد از نظر روحانیان نا پذیرفتنی و بدعت آمیز شمرده می شد.مفهوم شاه (به مثابه سایه خداوند)بر روی زمین چنان که پیش از اسلام نیز رایج بود و مفهوم (نیابت امام غایب)چنان که شیعه مطرح کرد خیلی زود توسط حاکمان مسلمان ایران مثل صفویان وقاجاریان پذیرفته شد.آنها می خواستند نظام اجتماعی و زمامداران سیاسی خود را ،به عنوان نظام الهی مشروعیت دهند.شاهان صفوی خود را هم شاه و هم نایب امام می خواندند .آنها به این ترتیب می خواستند دو الگوی مشروعیت الهی را برای نظام حکومتی خود با هم ترکیب کنند.اما قاجاریان تنها با مفهوم (سایه خدا ) می خواستند کسب مشروعیت کنند.

وجود دو اقتدار سیاسی متفاوت و اندیشه وحدت رهبری در جامعه ؛معمایی را پیش روی فلاسفه مسلمانان قرار داد.رای حل این معما ،ماوردی تلاش کرد این نظریه را طرح کند که (وجود امام برای تضمین وجود جامعه قرار داد).وقتی نخستین شکل رهبری در دارالاسلام یعنی خلافت افول کرد ،سلطان که متعلق به ساختار رهبری در میان اقوام ترک بود ،رهبر واقعی جامعه مسلمان شد.غزالی فیلسوف مسلمان تلاش کرد که از لحاظ کلامی مشروعیت رهبری دینی و دنیایی سلطان را توجیه کند ومعمای رهبری دوگانه را حل کند.او دولت خلافت و سلطنت سنی را دولتی الهی برشمرد که نماینده خداوند و مجری قانون او یا شریعت است.

اصطلاحی که در ایدئولوژی شیعه ،ادامه خلافت در برابر دولت را میسر کرد نظریه ولایت به مفهوم وفاداری کامل به امام غیب بود که این مساله وجود شخص نایب را توجیه می کرد.

وفاداری به این اندیشه برخی روحانیون سنتی چون شیخ فضل الله را بر آن می داشت که با هر چه تحول در جامعه بر خوردی نفی ای داشته باشند.به عنوان مثال شیخ تاسیس مدارس دختران را با.... یکی می دانست.این تفکر اگر چه بصورت کلاسیک خود حفظ نشد و یا نتوانست جلوی امواجی که از غرب می آمد و توسط برخی علمای روشن بین چون سید جمال واعظ ،سید جمال الدین اسد آبادی ویا دو سید بزرگوار (ایت الله بهبهانی و طباطبایی)مورد پذیرش قرار می گرفت مقاومت پایا پایی داشته باشند.از طرفی کسانی چون علامه نایینی پیدا شدند که کل اسلوب تفکر یاد شده را زیر سوال بردند. با این وجود تفکر ضد تجدد و مشروطه خواهی برای همیشه ضعیف باقی نماند و در مقاطع کلیدی خود را بر فضای جامعه تحمیل می کرد.

فرایند عرفی شدن در غرب حاکی از تقسیم اقتدار بین کلیسا و دولت بود.این دو کانون اقتدار مبتنی بر فرضیه وجود دو قلمرو متعارض ،رقیب و گاه همیار در تاریخ کشورهای مسیحی غرب است . ماکس وبر می گوید که تاریخ ادیان جهان شاهد سازش بین قدرت سیاسی و قدرت دینی است.

این وضعیت در پیش و پس از مشروطه در ایران به گونه ای دیگر رخ داد.قشری از روحانیت به واسطه وابستگی اقتصادی به در بار و برخورداری از ملک و املاک هیچگاه خواهان تغییر شگرفی در ساختار سیاسی نبودند ،اگر چه از ته دل از محدود کردن اقتدار سلطان به نفع روحانیت بدشان نمی آمد.در آغاز مشروطه حتی شاهد همراهی این قشر از روحانیون با مشروطه خواهان نیز بودیم اما با گذشت زمان اختلافات بر سر روی کار آمدن قانون و تساوی همه اقشار در برابر آن، کار را به جایی رسانید که روحانیون متحجر صدر مشروطه را به بازسازی قدرت کلاسیک خود که همان رهبری جامعه بر اساس اصول فقهی بود تا یک قانون فراگیر واداشت. پس از جنبش تبریز ما شاهد صف بندی جدی روحانیون طرفدار مشروطه و طرفدار مشروعه هستیم و روحانیت به عنوان یک صف متشکل بر یا علیه مشرو طه شناسایی نمی شود.بلکه با طیفی از یک ساختار کوانتومی مواجهیم .

جامعه مذهبی علمای شیعه بین مجتهدان فرهمند مختلفی تقسیم شده بود بر خلاف سلسله مراتبی که در مسیحیت و کلیسا وجود داشت.این جامعه مذهبی در کانونهای مذهبی چون قم ،اصفهان وعتبات اقامت داشتند.علمای مقیم عتبات که در قلمرو دولت سنی عثمانی ساکن بودند گرایش شدیدتری به زهد و کناره گیری از سیاست نشان می دادند.اکثریت علمای ساکن ایران فعال تر از همکاران خود در عتبات در مسایل سیاسی و اقتصادی مشارکت می کردند.اما از جهت نظری علمای عتبات موقعیت بر جسته ای داشتند.مثلا پیروزی مکتب اصولی تا حدود زیادی مرهون فعالیت نظری علمای شیعه عتبات چون آقا محمد باقر بهبهانی و همکاران او بود که بر حوزه های نجف ، کربلا و کاظمین کنترل موثر داشت.

علما به دلیل فقدان یک دستگاه سلسله مراتبی منسجم با تقسیم نقش نهادمندی ،ناگزیر بودند با دو منبع دیگر اقتدار یعنی بازار و دولت وارد اتحاد شوند که این اتحاد از صفویه به بعد در سه مسوولیت خلاصه شد.1- اعطای مشروعیت 2- بسیج مردم برای جنگ و3-نفوذ علما در بازار.

این سه نقش علما به معنای رهبری جامعه متشرع بود و کاهش این سه نقش به واسطه روی کار آمدن مشروطه برای روحانیونی که به این سه نقش بسنده کرده بودند دشوار می نمود.

این سه نقش اما به خودی خود نه تنها بد نبود بلکه به واسطه این سه نقش روحانیت توانست زمینه ساز مشروطه شود .انقلاب مشروطه (1288-1282 )جزء رویدادهای تاریخی مهمی بود که علما را نه تنها به ایفای نقش سنتی خود به عنوان رهبران جامعه شیعه ایران واداشت بلکه چنان در جنبش تنباکو نیز معلوم بود آنها را به تغییر نگرش خود به دولت در جامعه شیعه به هنگام غیبت امام سوق داد.ورود و استقرار برخی از وجوه نو سازی مثل مدارس جدید ، نهادهای قانونی غیر دینی ،تقویت جایگاه دستگاه قضایی غیر دینی ،پیوند های تازه بازار با غرب و اشاعه اندیشه های لیبرالی در ایران جایگاه سنتی علما را در جامعه دستخوش بی ثباتی کرد.شرایط اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی جدید نیاز به تفاسیر کلامی جدید و توجیه تازه ای از نقش علما در جامعه جدید ایران داشت.

تحولات اقتصادی و عقیدتی غرب زمینه سنتی جامعه ایران را دچار تحولاتی کرد و انفکاک اجتماعی را گسترش داد.علما نیز از توفان تحولات در امان نماندند.رویداد ها و تنش هایی که به انقلاب مشروطه انجامید ،شالوده وحدت نسبی علما را از حیث نگرش نسبت به نقش دولت در جامعه شیعه ایران دستخوش دگرگونی کرد.اما این دگرگونی به تغییرماهیت محافظه کاری آنها منجر نشد.بطوری که در سال 1267 حاج میرزا حسن رشدیه که از مدرسه های جدید اروپا الهام گرفته بود ، نخستین مدرسه به سبک جدید را در تبریز به نام مدرسه رشدیه ساخت.اما روحانیت نمی توانست مدرسه های جدید را بپذیرد به همین دلیل به مدرسه او حمله کردند واو را مجبور به اقامت در مصر کردند.در مجموع نمی توان تمام روحانیت مشروطه را در یک گروه دسته بندی کرد.آن قشر از روحانیت که خود را با توده مردم هم راه و هم درد می دیدند هیچگاه منافع مردم را به دور از منافع خود نمی دیدند این گروه از روحانیت نیز پس از روشنفکران تلاش بسیار کردند تا مفاهیم مدرن را در جامعه جا بیاندازند.این مفاهیم نیز در صورتی می توانست در میان مردم پذیرفته شود که با اعتقاد آنها ازحد اقل اصطکاک برخوردار باشد که این میان روحانیون روشن اندیش از نقشی اساسی بر خوردار بودند. اما این مفاهیم مدرن را می توان در راستای محدود کردن قدرت دربار خلاصه کرد نه در راستای دموکرات کردن جامعه سنتی ایران.علما نسبت به سیاست قاجارها در تحکیم قدرت خود از طریق رابطه با غرب نظر منفی داشتند.امتیازهای اعطایی موقعیت حکومت را به عنوان حافظ کشور شیعی ایران دچار بحران مشروعیت کرد و توازن قدرت را در جامعه دگرگون کرد.از همین رو ،نیت علما هنگام مشارکت در انقلاب مشروطه ایجاد یک جامعه دموکراتیک نبود ،بلکه تاسیس یک حکومت پارلمانی بود که بتواند قدرت دولت را محدود کند.پس هدف علما ،مبارزه علیه ستم و اجرای قانون خدا بوده است .چنین قصدی با استقرار حکومت مشروطه بر مبنای پارلمانتاریسم به عنوان تنها ارگان ایجاد قوانین نسبت زیادی ندارد. مازندرانی در نامه ای به یکی از تاجران می نویسد :ما در نهضت شرکت کردیم تا ملک اسلام را محافظت کنیم ،ظلم و استبداد را بر داریم و قانون دینی را به اجرا در آوریم.

تنها عالمی که می دانست مشروطه علاوه بر محدود کردن قدرت در بار به محدود کردن قدرت نفوذ روحانیت نیز می انجامد آیت الله طباطبایی بود.او در ملاقاتی با صدر اعظم می گوید:این عدالتخانه که می خواهیم ، نخست ، زیانش به خود ماست. چه ،مردم آسوده باشندو ستم نبینند و دیگر از ما بی نیاز گردند و درهای خانه ما بسته شود.با این حال ،او ادامه می دهد که تنها راه رفع بحران در جامعه ، تاسیس نظام مشروطه است.

در کنار مشروطه خواهانی چون طباطبایی گریزی باید زد به مشروعه خواهانی که به هیچ وجه توانایی درک حقی به نام رای مردم را نداشتند که سر سلسله آن شیخ فضل الله نوری بود.شیخ می خواست قدرت اجتماعی علما راتقویت و قدرت دولت را محدود کند.علمای مشروطه خواه انقلاب مشروطه را تحولی در جهت تحکیم موقعیت خود به شمار می آوردند نه حرکتی درجهت استقرار دولت غیر دینی .بعد از تشکیل مجلس برخی از علما موضع خود را درقبال جنبش تغییر دادند و مشروعیت انقلاب مشروطه را مورد پرسش قرار دادند.شیخ فضل الله نوری در طول استقرار مجلس اول از حرکت مشروطه خواهی جدا شد.نخستین مخالفت علما با مشروطه توسط هفتاد و هشت تن از علما از جمله شیخ ین العابدین ، سید محمد تفریشی ، صدر المحققین وطلاب آنها شروع شد.

سرانجام سازشی پدید آمد و راه حلی پیدا شد. قرار شد علما برآنچه از مجلس می گذرد نظارت کنند که مخالف شرع نباشد.

مهمترین عالم در اردوی ضد مشروطه شیخ فضل الله نوری بود و فکر نظارت علما بر تمام قوانین مجلس نیزاز آن او بود.البته او خواهان سازش نبود و خواستار مجلس شورای اسلامی بود.دانش دینی او و نقش بر جسته اش در حوزه های علمی تهران و از طرف دیگر فقدان یک توجیه کلامی متکامل برای مشروطیت او را به نظریه پرداز مهمی در بی اعتبار کردن مشروطه غیر مشروط تبدیل کرد .او برای محدود کردن مشروطیت ،اصلی را به متمم قانون اساسی تبدیل کرد که به عنوان اصل دوم به تصویب رسید.

اصل 2-{در هیچ عصری از اعصار مواد قانونی آن نباید مخالفتی با قواعد مقدسه اسلام و قوانین موضوعه ....نداشته باشدو معین است که تشخیص مخالفت قوانین موضوعه با قواعد اسلامیه بر عهده علمای اعلام ....بوده و هست.}(کسروی)

با اینکه تصویب اصل دوم ،یک پیروزی برای شیخ محسوب می شد اما او به این حد قانع نبود.او بر آن بود که مشروطیت را که آن را ضد اسلامی می شمرد از میان بردارد.شیخ پس از به توپ بسته شدن مجلس توسط محمد علی شاه به نوعی ازاین مساله خرسند شد.

در مقابل نیز اشخاصی چون میرزا محمد حسین نایینی مهمترین چهره مدافع مشروطه بود که به لحاظ کلامی به توجیه و تبیین اصول مشروطه از نگاه قر آنی پرداخت . وی با توسل به آیات زیادی به جنگ با استبداد پرداخت از جمله سوره 23 آیه 47 و سوره 7 آیه 127 و سوره 24 آیه 55.

او زندگی در حکومت استبدادی را با بردگی یکسان گرفت و برای توجیه نظر خوداز احادیث ، خطابه ها و سخنان امامان شیعه بهره گرفت.نائینی مثل محلاتی تبیینی شیعه ار رژیم مشروطه به دست داد.

نائینی استدلال می کند که رژیم استبدادی شاه شامل سه غصب است:1- غصب اقتدارخداوند و بی عدالتی نسبت به اوست.2- غصب اقتدار امام و ستم نسبت به امام است 3- متضمن ستم به مردم است.در عوض نظام مشروطه فقط ستم نسبت به امام است ؛زیرا غصب اقتدار اوست .بنابراین نظام مشروطه سه ستم را به یک ستم تقلیل می دهد.در نتیجه پذیرش آن لازم است.

نائینی قدرت خود کامه را شرک می داند و علمایی را که نظام خودکامگی را تقویت می کنند کافر می شمارد.اما بحث او در باره مشروطیت و تعبیر او از مشروطیت به توجیه جدایی بین قدرت سیاسی و قدرت دینی علما معطوف نیست.

شیخ فضل الله نوری به مشروطیت به عنوان بدعت در برابر قانون شریعت حمله ور می شود. نائینی برای خنثی کردن مخالفت او خاطر نشان می کند که قانونگذاری فقط بدعت و در نتیجه مخالف اسلام است که کسی حکم غیر اسلامی را حکم شرعی بداند وبه اجرا بگذارد اما اگر کسی قانون غیراسلامی را شرعی نخواند دیگر بدعتی در کار نیست.

در هر صورت اگر چه انقلاب مشروطه در سال 1284 به پیروزی رسید و مجلس و دولت مستقل از یکدیگر شکل گرفتند اما همچنان پس ازیک قرن؛ جدال بین مشروطه خواهان و مشروعه خواهان وجود دارد .شیخ فضل الله نوری به مرگ محکوم شد ودر میدان توپخانه به دار کشیده شد اما همچنان فرزندانش در اعصار مختلف، اراده بر خاسته از آرای مردم را نادیده گرفته و با اتکا به آراء شیخ تا به امروز با مدرن شدن جامعه به تخاصم بر خواسته اند وبه نظر می رسد پروژه نائینی و دیگر روشنفکران چه مذهبی وچه غیر مذهبی تا به امروز نتوانیته است مشکلی از دموکراسی حل کنند.مشروطه اگر چه ساختار سلطانی قا جار ها را متحول کرد اما در مقابل به شکل گیری دولت شبه مدرن و دو گانه یاری رساند و راه را برای بنیادگرایی هموار کرد.